Toolkit Turkije

Veiligheidsoordopjes met muziek

VEGHEL - "Mijn visie als ondernemer is altijd geweest dat mensen die bij ons werken een familiegevoel moeten hebben. Ik wil dat medewerkers zich sociaal veilig voelen bij Danca." Hugo van der Hoek, directeur van meubelfabrikant Danca Design Furniture wil dat zijn medewerkers het bedrijf en iedereen die er werkt als familie beschouwen. Om de betrokkenheid van de medewerkers te vergroten, organiseert het bedrijf twee keer per jaar een bedrijvendag voor de medewerkers en hun familie.

"Waar wij bij machte zijn, ondersteunen wij onze medewerkers, zowel op het werk als privé. Dat varieert van het betalen van een operatie voor een ziek kind tot het aflossen van schulden en renteloos terugbetalen mogelijk maken. Als je niets doet, blijft het eeuwig tobben voor zo"n medewerker en zijn gezin. Voor Van der Hoek is de redenering heel simpel: mensen die goed in hun vel zitten, presteren beter. Dus een goede zorg voor de medewerkers is niet alleen goed voor hen, maar ook Danca.

Bij Danca ging duurzaam ondernemen een rol spelen na de verplaatsing van de meubelproductie naar Turkije in 2000. Van der Hoek: "We moesten het productieproces verbeteren en efficiënter gaan produceren. We hebben de nadruk gelegd op goede arbeidsvoorwaarden en optimale werkomstandigheden, want ook machinaal meubels maken blijft mensenwerk."
Danca betaalt in Turkije relatief hoge lonen, zo'n 30 procent meer dan in de sector gebruikelijk is. Medewerkers krijgen een warme maaltijd van het bedrijf en op hoogtijdagen, zoals het islamitische offerfeest, een soort 'kerstpakket'. "En", zo vertelt Van der Hoek, "alle medewerkers hebben recht op een jaarlijks medisch onderzoek."
Danca heeft een vijfdaagse werkweek van 45 uur. Overwerk geschiedt op zaterdag. Van der Hoek: "Ik ben tegen overwerken in de avonduren. De medewerkers zijn dan moe en er komen sociale problemen uit voort in de gezinnen. Dat wil ik niet."

Danca investeert voortdurend in het scheppen van een prettige en zo gezond mogelijke werksituatie. Stoffeerders kunnen hun tafel op eigen gewenste hoogte instellen en het snijden van stof is volledig geautomatiseerd. Op de stikafdeling waar overigens de verhouding tussen mannen en vrouwen ongeveer gelijk is, zijn de tafels en stoelen af te stellen op de lengte van de individuele medewerker.
Mensen hoeven geen stofkapjes te dragen, omdat in de fabriek een afzuigsysteem is aangelegd. Ook op de lijmafdeling is een afzuiginstallatie geïnstalleerd, zodat de lijmlucht niet kan worden ingeademd. Van der Hoek vindt dat niet meer dan normaal: "Ook al zou het in Turkije misschien wettelijk niet verboden zijn, je kunt niet iemand met vluchtige stoffen laten werken, als je weet dat dat niet goed is voor zijn gezondheid. Wij werken uitsluitend met lijm op waterbasis."

Van der Hoek is ook streng: "Op straffe van ontslag heb ik de medewerkers voorgeschreven dat alle veiligheidsmiddelen op de machines moeten blijven zitten. Ik heb meegemaakt dat binnen een dag alle bescherming van een nieuwe machine was gesloopt. Medewerkers hebben geen idee van de gevaren waaraan ze blootstaan en de gevolgen die onbeschermd werken kan hebben. Medewerkers die met een enorme snijmachine schuim op maat snijden zijn verplicht een helm te dragen en stalen handschoenen. De arbeidsinspectie in Turkije is behoorlijk streng."

Van der Hoek vindt dat je als werkgever de klachten van je mensen over de werksituatie serieus moet nemen. "Medewerkers in de assemblagehal klaagden dat ze elkaar door het dragen van oordopjes niet meer konden verstaan. Via de arbo-organisatie waarmee wij vanaf het begin in Turkije samenwerken, kwamen wij op het spoor van koptelefoons met ingebouwde veiligheidsoordopjes. Mensen kunnen nu naar muziek luisteren én met elkaar praten én hun gehoor beschermen tegen geluidsoverlast. Het is een investering van nog geen 100 euro per medewerker en het zorgt voor tevredenheid op de werkvloer."

De Turkse arbo-organisatie geeft ook tips en weet wat op de arbomarkt te koop is. Van der Hoek is daar blij mee: "Arbodeskundigen komen elk kwartaal een dag training geven op het gebied van arbeidsomstandigheden. Medewerkers leren hoe ze het beste een doos op kunnen pakken of hoe ze het beste achter een bureau kunnen zitten werken. Er worden analyses van werkplekken gemaakt. Voor een mevrouw die te klein was om aan een normaal bureau te werken, hebben we de toetsenbordtafel laten aanpassen."

Van der Hoek noemt zichzelf een natuurgelover. "Ik ben een natuurgelover in die zin dat ik vind dat de mens zo netjes mogelijk met de natuur dient om te gaan."
Danca hecht een heel groot belang aan het bestrijden van afval. "Wij proberen de mensen bewust te maken van de waarde van materialen. In de kantine hebben we een bord opgehangen waarop materialen en afvalproducten zijn vastgemaakt. Onder elk product staat de waarde ervan uitgedrukt in levensmiddelen. Een ritssluiting is bijvoorbeeld net zo duur als een brood en voor een meubelpoot kun je een kilo vlees kopen. Voorheen hadden we 3 procent afval, nu bijna niets meer."
Het financiële voordeel van MVO is duidelijk: mensen presteren beter. Stel dat iedere dag een bank net niet afkomt omdat medewerkers onverschillig staan tegenover het bedrijf waar ze werken. Dat betekent dat er aan het einde van het jaar 250 minder banken zijn geproduceerd. Als medewerkers er een eer in stellen voor jouw bedrijf te werken, dan zetten ze er aan het einde van een dag nog even een tandje bij. Dat maakt op den duur een groot verschil."

Maatschappelijk verantwoord ondernemen is volgens sommige ondernemers in Turkije verder gevorderd dan bijvoorbeeld in landen in Zuidoost-Azië. Daarbij moet echter in ogenschouw worden genomen dat MVO vaak verward wordt met filantropie. Maatschappelijk engagement, het geven aan goede doelen, iets doen voor de sociaal zwakkeren ligt diep verankerd in de islam. De islam propageert onder meer de ‘Aharlik’,hetgeen rekening houden met je (sociale) omgeving betekent. Daaronder vallen bijvoorbeeld ondernemers die hun winkel een dag sluiten om minder goed draaiende concurrenten een kans geven iets meer te verdienen.

Door het toenemende contact met internationale ondernemers en de nabijheid van de Europese markt staan Turkse ondernemers open voor eisen die hun klanten stellen, vooral als deze de kwaliteit van het product verbeteren. Mede door goede opleidingmogelijkheden in Turkije en door actieve beleidsontwikkeling van de Turkse overheid kent het land toegesneden lokale certificerings- en auditingfirma’s. Een goed voorbeeld is het label voor biologische producten dat al in 1994 door het Turkse ministerie van Landbouw (MARA) is geïntroduceerd. In de beginjaren ontbraken het hieraan gekoppelde beleid en de wetgeving waardoor er geen kader was voor handhaving. In 2004 is, in lijn met de Europese wetgeving, in Turkije een wet van kracht geworden die handhaving mogelijk maakt.

Tips en links
<< home toolkit

Tips
De volgende organisaties kunnen u van dienst zijn bij de kennismaking met de MVO-aspecten in het zakendoen in Turkije.

De Netherlands Turkey Business Association (NETUBA) is een platform voor personen en/of bedrijven in Nederland die op een of andere wijze betrokken zijn bij het zakendoen met Turkije.
Trade & Investment Center (TIC) Turkey is een samenwerkingsorganisatie in Nederland die de handels- en investeringsactiviteiten tussen Nederland en Turkije bevordert. Het formele en informele netwerk in zowel Turkije als Nederland kan u helpen bij het zakendoen in Turkije.
De Foreign Economic Relations Board of Turkey (DEIK) zet zich in om economische, commerciële, industriële en financiële relaties te ontwikkelen met andere landen.
De Dutch Trade Board (DTB), hét publiek-private samenwerkingsverband op het gebied van internationaal ondernemen, werkt aan het versterken van de positie van Nederlandse ondernemingen in het buitenland. Richtinggevend hierbij is het aanbrengen van een gemeenschappelijke focus en het bundelen van krachten. De DTB heeft drie focuslanden (India, Rusland en Turkije) en drie focusthema’s (Onderwijs, Mkb-financiering en Clustervorming) aangewezen, waarop publiek en privaat de handen ineen hebben geslagen.
De Nederlandse ambassade in Ankara en de consulaten in Istanbul, Izmir, Mamaris, Antalya en Iskenderun zijn via hun Economische afdeling ondernemers behulpzaam bij het vinden van hun weg in Turkije.
De Nederlandse overheid zal binnenkort in de Turkse havenstad Izmir een economisch steunpunt openen. Dit zogeheten Netherlands Business Support Office (NBSO) ondersteunt Nederlandse ondernemers vooral uit het midden- en kleinbedrijf bij het betreden van de bewerkelijke, maar kansrijke Turkse markt. Een NBSO heeft geen diplomatieke status en richt zich uitsluitend op de Nederlandse handels- en investeringsbevordering

Links
Netherlands Turkey Business Association
Trade & Investment Center (TIC) Turkey in Rotterdam is een samenwerkingsorganisatie die de handels- en investeringsactiviteiten tussen Nederland en Turkije bevordert
Foreign Economic Relations Board of Turkey
Dutch Trade Board
Nederlandse ambassade en consulaten in Turkije
EVD
Nederlands Centrum voor Handelsbevordering (NCH)
MVO Nederland
Landendossier EU-Turkije van het Europees Parlement
Actueel nieuws uit Turkije

Algemene introductie MVO-praktijk
<< home toolkit

Danca Design Furniture
Bedrijf: DANCA Design Furniture in Veghel, onderdeel van Verotex Industries BV
Kernactiviteit: Produceren van hoogwaardige zitmeubelen
Locatie in Turkije: Bursa (West-Turkije, ten zuiden van Istanbul)
Aantal medewerkers: 168
Omzet: 18 miljoen euro per jaar
Omvang productie: 150.000 items per jaar

Algemeen
Danca Design Furniture is in 2000 inBursa in het westen van Turkije gestart met de productie van hoogwaardige zitmeubelen. De keuze viel op deze locatie omdat er door de goedontwikkelde auto-industrie in de regio goedgeschoold technisch personeel voor handen is. De meeste nieuwe medewerkers krijgen in het bedrijf een opleiding van een aantal maanden, het kader krijgt externe opleidingen.

MVO
Om het bedrijf aantrekkelijk te maken voor vakbekwame mensen en hen aan het bedrijf te binden, biedt Danca Design Furniture betere arbeidsvoorwaarden dan andere bedrijven.
Het loon bij Danca Design Furniture ligt 30 tot 35 procent hoger, aldus Hugo van der Hoek van houdstermaatschappij Verotex Industries in Veghel. Daar bovenop krijgen medewerkers de kans opleidingen te volgen. Het bedrijf verstrekt warme maaltijden en organiseert personeelsuitjes. Het idee is dat ‘de mensen goed in hun vel moeten zitten om ook goed werk te kunnen leveren’, zegt Van der Hoek. Lees verder >>

Meer praktijkvoorbeelden
Goed ketenbeheer en productie casualkleding
Bedrijfsopleiding draagt bij aan kwaliteit
Promotie van ecologisch en sociaal duurzame katoen
Productie biologisch katoen
Biologische gewasbescherming

Tips en links
<< home toolkit

Milieu en energie
Danca Design Furniture maakt zijn medewerkers milieu- en energiebewust. Het bedrijf heeft met relatief simpele middelen het afval bij de productie teruggebracht van 4,6 naar 0,1 gewichtsprocent. Dit gebeurt onder meer door aanschouwelijk te maken wat de materialen kosten. Er hangen in het bedrijfsrestaurant borden met daarop de materiaalkosten uitgedrukt in levensmiddelen, zo wordt bijvoorbeeld de medewerker bewust gemaakt dat één ritssluiting net zo duur is als één brood. Ook slimme materiaalkeuzes, zoals een nieuw type tweecomponentenlijm, leiden tot minder afval. Machines uitschakelen tijdens de pauzes voorkomt verspilling van energie.

Maatschappelijk betrokken ondernemen
Danca Design Furniture heeft een onderwijsfonds opgezet. Elk jaar krijgen vijftien kansarme kinderen uit het omliggende gebied een toelage om onderwijs te kunnen volgen. Inmiddels studeren twee kinderen die ooit zo’n beurs hebben ontvangen aan een universiteit. Het bedrijf heeft ook een fonds voor kinderen van de eigen medewerkers die te arm zijn om hun kind naar school te laten gaan.

<< intro
<< home toolkit

State of Art
Bedrijf: State of Art in Lichtenvoorden, onderdeel van de Albert Westerman Groep
Kernactiviteit: Produceren van comfortabele casualkleding in het hogere marktsegment
Locatie in Turkije: Geen
Aantal medewerkers: 60
Omzet: 40 miljoen euro per jaar

Algemeen
State of Art, dat herenmode verkoopt in het hogere marktsegment, heeft zelf geen fabrieken in Turkije, maar betrekt zijn goederen van twee grote Turkse leveranciers. Ook kwalitatief hoogwaardige producten moeten volgens de filosofie van het bedrijf op maatschappelijk verantwoorde wijze worden geproduceerd. State of Art krijgt steeds vaker te maken met grote klanten die inzicht wensen in de sociale en milieuaspecten van de toeleveringsketen.

Goed ketenbeheer
Voordat State of Art in Turkije een keuze heeft gemaakt met welke leveranciers het in zee wilde gaan, is met het oog op verantwoord ketenbeheer eerst ook een aantal kledingproducenten bezocht. State of Art wilde zich ervan verzekeren dat de producent beschikte over professioneel management dat rekening houdt met alle aspecten van de productie, dus inclusief arbeidsomstandigheden en milieu. “Producenten waarderen het zeer dat State of Art verder keek dan de showroom,” is de ervaring van directeur Guus Reinerink.

State of Art vindt het van groot belang dat de Turkse leveranciers dezelfde instelling hebben tegenover hun personeel als het zelf heeft. Bovendien moeten de bedrijven ook gericht zijn op langdurige samenwerking. Medewerkers van State of Art bezoeken de leveranciers in Turkije gemiddeld vier keer per jaar. Tijdens de bezoeken wordt tijd ingeruimd om verschillende aspecten van maatschappelijk verantwoord ondernemen te bespreken. Vooral op het gebied van milieu ziet State of Art nog de nodige verbeterpunten. State of Art zal geen strikte regels opleggen maar proberen in overleg verbeteringen door te laten voeren.

Transparantie
State of Art werkt ook samen met leveranciers in het Verre Oosten. In Turkije is het begrip en de invoering van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) volgens het bedrijf al veel verder ontwikkeld. Turkse leveranciers zijn professioneler en kunnen snel relevante documenten overleggen. Ze weten wat op de wereldmarkt speelt en belangrijk wordt gevonden. Reinerink heeft die ervaring onder meer opgedaan toen een grote klant van State of Art additionele informatie over de toeleveringsketen vroeg. “De Turkse leveranciers leverden binnen korte tijd jaarverslagen, ILO- en ChartLabour-documenten en om de milieuprestaties van de producent te beschrijven, kwam direct ook het ISO14000-certificaat mee.”

<< praktijkvoorbeelden algemeen
<< home toolkit

De Fietsfabriek
Bedrijf: De Fietsfabriek in Amsterdam
Kernactiviteit Ontwerpen en produceren van familiefietsen, zoals bakfietsen en tweelingfietsen
Locaties in Turkije: Fabrieken in Istanbul en Izmir en op het platteland nabij Ankara
Aantal medewerkers: 60
Omzet: 1,6 miljoen euro (2005)
Omvang productie: 2.000 bakfietsen, 1.000 gewone fietsen per jaar

Algemeen
De Fietsfabriek heeft drie fabrieken in Turkije; in Izmir, Istanbul en een op het platteland nabij Ankara. Het bieden van goede arbeidsvoorwaarden en werkomstandigheden hoort voor De Fietsfabriek bij de verantwoordelijkheid als werkgever om goed voor de medewerkers te zorgen.

Mensen
De kwaliteit van de eerste lichting fietsen uit Turkije was ver onder de maat. Daarop besloot directeur YalcinCihangir te investeren in de opleiding van zijn Turkse medewerkers. Inmiddels produceren de fabrieken in Turkije volgens Europese veiligheidsnormen. Om zijn geschoolde werknemers te motiveren en voor het bedrijf te behouden, betaalt De Fietsfabriek iets meer dan de in Turkije gangbare salarissen. Cihangir heeft ook de arbeidsomstandigheden verbeterd.

Milieu
Om het afval bij de productie te beperken, kiest De Fietsfabriek bewust voor slimme materialen, zoals poedercoatings en slimme productieprocessen, zoals het zinkfosfateerproces. Reststoffen van het productieproces worden door de leverancier voor hergebruik teruggenomen. Het gebruik van water wordt zoveel mogelijk beperkt. Afvalwater wordt in de fabriek opnieuw gebruikt.

Maatschappelijk betrokken ondernemen
Cahangir heeft zijn derde fabriek bewust in zijn geboortedorp op het platteland neergezet, hoewel dat logistiek moeilijker is dan in de steden aan de kust. Cahangir wil met de fabriek werkgelegenheid scheppen in zijn geboortestreek, die kampt met een hoge werkloosheid.
“Iets aan de maatschappij teruggeven”, zoals hij zelf zegt.

<< praktijkvoorbeelden algemeen
<< home toolkit

BoWeevil
Bedrijf: BoWeevil BV in Ermelo
Kernactiviteit: Groothandel in 100 procent ecologisch en sociaal duurzame katoen en textiel
Locaties in Turkije: BoWeevil heeft geen eigen productielocaties in Turkije, maar werkt met boerensamenwerkingsprojecten
Aantal medewerkers: 4 direct en tussen de 50 en 100 indirect
Omzet: Niet beschikbaar
Omvang productie: Ongeveer 10.000 stuks kleding per jaar

Algemeen
BoWeevil is eind jaren tachtig begonnen als landbouwproject in het zuidoosten van Turkije. Het idee van biologische katoenproductie kwam vanuit de GoodFood Foundation die toen al enkele jaren actief was in Turkije met de productie van verschillende biologische voedingsmiddelen. Katoen werd op dat moment echter nog niet op biologische wijze geteeld en dus ook niet onafhankelijk gecertificeerd. Omdat er op dat moment nog helemaal geen vraag en productie was van kleding gemaakt van biologisch katoen besloot BoWeevil deze keten op te zetten waarin het zelf als groothandel actief werd.

Duurzaam produceren
Op de website van BoWeevil staat de missie van het bedrijf omschreven als ‘een bijdrage leveren aan een gezondere en betere wereld door het promoten en het op de markt brengen van ecologisch en sociaal duurzame katoen en textiel, en deze voor alle spelers in de keten economisch aantrekkelijk te maken’. Om deze missie te volbrengen, werkt BoWeevil samen met de GoodFood Foundation die behalve haar kantoor ook haar landbouwkundige ingenieurs beschikbaar stelt. Deze ingenieurs controleren de oogst, de fabrieken en de kwaliteit en prijs van het product. Certificering van de producten is in handen van de Control Union (voorheen SKAL International) en de International MaritimeOrganization (IMO) volgens de EU-normen voor biologische landbouw.

Arbeidsomstandigheden
BoWeevil is sinds 2006 lid van de Fair Wear Foundation. Deze organisatie streeft naar verbetering van de arbeidsomstandigheden in de kledingfabrieken. Deelnemers van FWF zijn verantwoordelijk voor de arbeidsomstandigheden in de fabrieken waarmee zij samenwerken. Iedere FWF-deelnemer controleert daarom regelmatig de arbeidsomstandigheden in de keten en voert, zonodig, verbeterplannen uit.

<< praktijkvoorbeelden algemeen
<< home toolkit

Orimpex
Bedrijf: Orimpex BV in Utrecht
Kernactiviteit Produceren en distribueren van gecertificeerde biologisch katoenen textielproducten
Locaties in Turkije: Confectieatelier in Izmir
Aantal medewerkers: Minder dan 5
Omzet: Minder dan 1 miljoen euro per jaar
Omvang productie: Niet beschikbaar

Algemeen
Orimpex specialiseert zich in de productie en distributie van gecertificeerd volledig biologisch katoenen textielproducten, speciaal op het gebied van babykleren, babyartikelen en knuffels. Maar het bedrijf brengt ook bed- en tafellinnen en handdoeken van biologisch katoen op de markt.

Duurzaam produceren
Alle producten van Orimpex zijn gemaakt van biokatoen. Zowel de teelt als het gehele productieproces van de artikelen wordt gecontroleerd en gecertificeerd door Control Union (voorheen SKAL). De producten voldoen daarmee aan de internationale duurzametextielstandaarden, Global OrganicTextileStandards (GOTS) en zijn voorzien van het Ekokeurmerk voor duurzame textiel.

<< praktijkvoorbeelden algemeen
<< home toolkit

KoppertBiological Systems
Bedrijf: Koppert B.V.in Berkel en Rodenrijs
Kernactiviteit biologische gewasbescherming en natuurlijke bestuiving
Locatie in Turkije: Antalya
Aantal medewerkers: 450 werknemers, van wie 175 in Nederland
Omzet: 49,6 miljoen euro per jaar
Omvang productie: Niet beschikbaar

Algemeen
KoppertBiological Systems is gespecialiseerd in bestuiving door hommels en in biologische bestrijding met insecten en schimmels van plagen en ziekten bij de teelt onder glas. De export in 1996 van hommels naar Turkije voor bestuivingdoeleinden vormt het begin van de Turkse activiteiten van het bedrijf. Koppert heeft een vestiging in Turkije geopend omdat Turkije een groeimarkt is voor biologische gewasbescherming.

Duurzaam produceren
Koppert wil de belangrijkste partner zijn in het ontwikkelen en op de markt brengen van systemen voor natuurlijke bestuiving en geïntegreerde gewasbescherming voor bedekte en hoogwaardige teelten. Door biologische gewasbescherming en natuurlijke bestuiving kan het insecticidengebruik met ongeveer 90 procent worden verminderd. De ontwikkeling van de biologische aanpak van plagen verloopt in Turkije erg traag omdat de geproduceerde groenten en fruit vooral voor de binnenlandse markt bestemd zijn. Daardoor zijn de kwaliteitseisen niet al te hoog. Een eventuele toetreding van Turkije tot de Europese Unie kan de toepassing van biologische gewasbeschermingsystemen in dat land bevorderen omdat Brussel hogere eisen stelt aan de kwaliteit van voedsel.

Arbeidsomstandigheden
De afstand tussen de Turkse fabriek van Koppert en de dichtstbijzijnde grote stad Antalya is ongeveer 80 kilometer. Het woon-werkverkeer wordt door Koppert met eigen vervoer geregeld als onderdeel van de arbeidsvoorwaarden. De productielocatie heeft een kantine waar de medewerkers dagelijks een warme maaltijd aangeboden krijgen. Ook worden de werknemers van Koppert Turkije beter betaald dan dat bij de Turkse bedrijven gebruikelijk is.

<< praktijkvoorbeelden algemeen
<< home toolkit

Tips
Een goede verstandhouding met het lokale bestuur is zeer belangrijk om officiële zaken soepel en efficiënt te kunnen regelen zonder corruptie. Danca Design Furniture heeft door zijn goede relatie met de gemeente in zeer korte tijd een oprit naar de snelweg kunnen realiseren.
MVO is het best gediend bij persoonlijk contact. Geen strikte regels opstellen, maar duidelijk maken aan de Turkse partner dat respect voor mens en milieu onderdeel zijn van professioneel management.
Kijk wat de arbeidsomstandigheden aangaat eerder naar de Nederlandse, dan naar de Turkse maatstaven. Op deze manier kunt u een bijdrage leveren aan het verbeteren van de arbeidsomstandigheden in Turkije.
Werk met mensen samen die de boeren en de fabrieken kennen. Op deze manier zult u een samenwerking creëren die lang stand houdt. Persoonlijk contact is belangrijk voor MVO.

Links
Danca Design Furniture
State of Art
De Fietsfabriek
De fietsfabriek op YouTube
Bo Weevil
Good Food Foundation
Fair Wear Foundation
Control Union World Group
International Maritime Organization
Orimpex
Global Organic Textile Standard
Koppert

<< praktijkvoorbeelden algemeen
<< home toolkit

Algemeen
Na de zogenoemde Turkse onafhankelijkheidsoorlog (1919 - 1923) riep legerleider Mustafa Kemal in 1923 de Republiek Turkije uit. Kemal is de eerste president en de grondlegger van het moderne Turkije. Het zogeheten kemalisme was gericht op een modernisering van het land naar westerse maatstaven. Kemal schaft het kalifaat af en maakt van Turkije een seculiere staat door een strikte scheiding van islam en politiek. Het Arabisch schrift maakt plaats voor het Latijnse alfabet, traditionele kledij wordt afgeschaft en er komt een verbod op het dragen van een hoofddoek in openbare gebouwen. Kemal krijgt later van het volk de naam Ataturk, Vader der Turken. Lees verder >>

Wet- en regelgeving
Corruptie
Transparantie
Tips en links

<< home toolkit

Over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie, kandidaat-lid sinds 1999, wordt sinds 2005 onderhandeld. Om een toekomstig EU-lidmaatschap mogelijk te maken heeft de regering in Ankara in de afgelopen tien jaar veel politieke en economische hervormingen doorgevoerd. Zo is de doodstraf in vredestijd afgeschaft en zijn meer rechten toegekend aan de Koerdische minderheid, onder meer het recht om Koerdisch te spreken. Ook is bijvoorbeeld de politie onder strengere controle komen te staan.

Struikelblokken in de onderhandelingen met Brussel zijn onder meer:

• de Turkse weigering schepen en vliegtuigen uit Cyprus toe te laten;
• het verbod in het Wetboek van Strafrecht op het beledigen van de 'Turkse identiteit' dat de vrijheid van meningsuiting beperkt;
• de grote politieke invloed van het leger;
• onvoldoende bescherming van de rechten van kerken, vakbonden, vrouwen en de Koerdische minderheid.

Met de mogelijke toetreding tot de EU in het achterhoofd heeft de Turkse regering ook veel veranderingen in gang gezet die het zakendoen voor buitenlandse ondernemers moet versoepelen. Handelsbarrières worden weggenomen, het zakelijke klimaat verbetert en de Turkse ondernemers professionaliseren in een rap tempo. De Turken zijn bezig aan een grote inhaalslag, onder meer bij het verbeteren van de kwaliteit van de producten en ook op het gebied van productcertificeringen. Ondernemers die zaken willen doen in Turkije moeten er wel rekening mee houden dat de professionele opstelling van zakenpartners en overheden in grote steden, zoals Istanbul en Ankara verschilt van die in de minder ontwikkelde landelijke gebieden. Verder heeft Turkije wetten om de eigen industrie te beschermen en is sprake van willekeur bij overheidsinstanties, zoals bij de douane.

Twee belangrijke politieke vraagstukken die ook de toetreding van Turkije tot de Europese Unie bemoeilijken, zijn de kwestie-Cyprus en het conflict met de Koerden.
Al met al is toetreding van Turkije niet vóór 2015 te verwachten. Sommige deskundigen menen dat het wel eens 2020 zou kunnen worden, als Turkije al wordt toegelaten want dat is nog niet zeker.

Rechterlijke macht
De rechterlijke macht in Turkije bestaat uit burgerlijke rechtbanken, administratieve rechtbanken en strafrechtbanken. Op het ogenblik vinden belangrijke hervormingen plaats in het Turkse rechtssysteem. Een van de belangrijkste daarvan is de instelling van aparte rechtbanken voor hoger beroep die waarschijnlijk pas vanaf 2010 operationeel zullen zijn. Daarnaast kent het Turkse rechtssysteem een Constitutioneel Hof, dat toetst of wetten in overeenstemming zijn met de grondwet en met internationaal aanvaarde algemene rechtsbeginselen. De hoge gerechtshoven van Turkije zien zich, evenals het Turkse leger, als beschermer van het secularisme. Uitspraken van Turkse rechters worden regelmatig als omstreden beschouwd evenals dat er van een oneerlijke procesgang wordt gesproken.

Overheidsstructuur
De Republiek Turkije is een parlementaire democratie. De president heeft verregaande bevoegdheden. Hij benoemt de premier, de chef van de generale staf en de hoge rechters en is het hoofd van de invloedrijke Nationale Veiligheidsraad. Voorheen koos het parlement de president voor een periode van zeven jaar. Na de presidentverkiezing in 2007 zijn de regels veranderd. In augustus 2014 zal het Turkse volk een nieuwe president kiezen die een ambtstermijn krijgt van vijf jaar, met de mogelijkheid voor vijf jaar te worden herkozen.

De wetgevende macht berust krachtens de Grondwet van 1982 bij het parlement, de Grote Nationale Vergadering.

De bestuurlijke macht is sterk gecentraliseerd op nationaal niveau. De macht van de lokale overheden is beperkt. Het land is verdeeld in 81 provincies, die weer zijn onderverdeeld in districten. Aan het hoofd van elke provincie staat een gouverneur.

Turkije heeft vijftien ministeries, deelonderwerpen van maatschappelijk verantwoord ondernemen zijn verspreid over enkele daarvan. De MVO-relevantie van een ministerie voor een bedrijf is afhankelijk van de sector waarin het bedrijf opereert:

• Ministry of Industry and Trade
• Ministry of Health
• Ministry of Energy and Natural Resources
• Ministry of Environment and Forestry
• Ministry of Agriculture and Rural Affairs
• Ministry of Labour and Social Security
• Ministry of Finance
• Ministry of Foreign Affairs
• Ministry of National Education
• Ministry of Transport

Economische situatie
De Turkse economie is van 2003 tot 2007 jaarlijks gemiddeld met bijna 7 procent gegroeid. Sinds 2006 vlakt de groei af. De verwachting voor 2008 is 4,5 procent groei, gelijk aan die van 2007. In 2007 bedroeg de inflatie 8,7 procent en de verwachting voor 2008 is 11 procent. Het IMF heeft Turkije opgedragen prioriteit te geven aan hervorming van het belastingstelsel en de sociale voorzieningen. Turkije kent een grote schaduweconomie; naar schatting eenvijfde van het bruto binnenlandse product (bbp) wordt hierin voortgebracht.
Het aandeel van de land- en tuinbouw in het bruto binnenlands product (bbp) ligt op 10 procent. De traditionele agrarische sector in Turkije is nog steeds goed voor meer dan 35 procent van de werkgelegenheid.
De industrie zorgt voor een kwart van het bbp en neemt 20 procent van de totale werkgelegenheid voor haar rekening. Vooral de productie van consumptiegoederen, waaronder kleding, motorvoertuigen en consumentenelektronica, zorgt voor een flinke groei van de industriële productie.
Ook de dienstensector maakte de afgelopen jaren een flinke groei door. Op dit moment is het aandeel van de horeca in het bbp ongeveer 20 procent en diensten op het gebied van communicatie en transport hebben een aandeel van 15 procent. De dienstensector zorgt voor 40 procent van de werkgelegenheid.

Industriële centra
Het noordwesten van Turkije, in de Marmara-regio met de steden Istanbul, Izmit en Bursa, zorgt voor eenderde van het bruto binnenlands product. Andere belangrijke industriële centra zijn: Izmir in het westen, Adana, Mersin en Iskenderun in het zuiden en de oostelijk gelegen hoofdstad Ankara. Bovendien zijn in de gebieden rond de steden Denizli, Konya, Kayseri en Gaziantep in de afgelopen jaren belangrijke investeringen gedaan in de textiel-, de voedselverwerkende en de meubelindustrie. Turkije heeft een sterke en snel groeiende particuliere sector, maar tegelijkertijd speelt de staat nog een grote rol in de basisindustrieën, die machines of halffabricaten leveren voor andere industrieën, het bankwezen, het vervoer en de communicatie.
De grootste industriële sector, de textiel- en kledingindustrie die zorgt voor eenderde van de industriële werkgelegenheid, wordt geconfronteerd met harde concurrentie op de internationale markten. Andere sectoren, vooral de auto- en elektronica-industrie, zijn van toenemend belang binnen de Turkse exportmix.

Speciale economische zones
Bij het zoeken van een vestigingsplaats in Turkije doet een ondernemer er verstandig aan rekening te houden met de mogelijkheden die speciale vrijhandelszones en industriële en technologische ontwikkelingszones bieden. Er zijn 21 vrijhandelszones waar administratieve procedures voor het vestigen van een bedrijf en voor import/export zijn vereenvoudigd.
De Free Trade Zones liggen dichtbij de belangrijkste havens en aan de Middellandse Zee. In de Special Purpose Zones gelden belangrijke belastingvoordelen. Daarnaast heeft Turkije nog enkele prioriteitsregio’s. Dit zijn economisch onderontwikkelde gebieden waar ondernemers gratis de beschikking krijgen over grond, op voorwaarde dat het bedrijf minimaal tien nieuwe arbeidsplaatsen oplevert.

<< intro
<< home toolkit

Wet en regelgeving
De nationale wetgeving is over het algemeen duidelijk in de vereisten op de terreinen van milieu, arbeidsvoorwaarden en werkomstandigheden. De wetten en regels zijn over het algemeen redelijk in lijn met geldende internationale verdragen en vergelijkbaar met westerse wetgeving. Toch zijn er regelmatig berichten waaruit blijkt dat de uitvoering en de controle van wetten en regels nog te wensen overlaat.

<< introductie overheidsstructuur
<< home toolkit

Corruptie
Corruptie komt regelmatig voor in Turkije. Al overheerst het probleem niet, toch moeten ondernemers er op bedacht zijn. Transparency International, een wereldwijd netwerk dat informatie verzamelt over corruptie en strijdt voor een ‘wereld zonder corruptie’ onderzoekt elk jaar hoe corrupt een land bevonden wordt. Op de Corruption Perception Index (CPI) staat Turkije in 2008 van de 180 onderzochte landen op de 58^e plaats met een score van 4,6 (0 = uiterst corrupt en 10 = corruptievrij). Ter vergelijking; Nederland staat op de 7^e plaats met een score van 8,9.

Wat is corruptie? De definitie die de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) hanteert is: ‘Direct noch indirect, smeergeld of andere onrechtmatige voordelen aanbieden, toezeggen, geven of eisen teneinde opdrachten of andere ongeoorloofde voordelen te verwerven of te behouden. Corruptie bestaat in verschillende soorten en maten. Variërend van de omkoping van hoge ambtenaren om projecten binnen te halen tot betaling van smeergelden aan douanebeambten om inklaring van goederen te bespoedigen. Lees verder >>

<< introductie overheidsstructuur
<< home toolkit

Corruptie, in welke vorm dan ook, is strafbaar voor de Nederlandse wet, ook als een Nederlandse ingezetene zich in het buitenland inlaat met corruptie. Zo hebben Nederlandse ambtenaren een meldplicht om corrupte handelingen bij het Openbaar Ministerie aan te geven. De OESO wil corruptie zoveel mogelijk bestrijden en doet een aantal aanbevelingen aan ondernemers waarbij transparantie centraal staat zoals: geen ambtenaren of werknemers van zakenrelaties omkopen en een managementbeheersysteem invoeren tegen omkoping en afpersing. Door deze aanbevelingen op te volgen, draagt de ondernemer bij aan een beter investeringsklimaat in het land en loopt hij geen risico om in aanraking te komen met justitie.

Corruptie in Turkije kan zowel voorkomen bij overheidsinstanties als bij uw zakenpartners. Het kan daarbij gaan om bijvoorbeeld het betalen van steekpenningen, verminderen van invoerrechten of het vervalsen van officiële documenten. Vooral bij de douane speelt corruptie een rol, maar ook inspecteurs die op de naleving van arbeidswetten toezien zouden naar verluid gemakkelijk om te kopen zijn. Deze inspecteurs krijgen lage lonen en kunnen door het aannemen van steekpenningen bijverdienen.

Voor een buitenlandse ondernemer is niet altijd evident wat corrupte praktijken zijn en wat niet. Netwerken en een goede relatie opbouwen zijn zeer belangrijk in Turkije. Zoiets kan op verschillende manieren worden ingevuld, variërend van het overhandigen van relatiegeschenken tot etentjes in een luxe restaurant, maar het kan ook zijn dat ‘grotere diensten’ worden verwacht. De maatschappelijk verantwoorde ondernemer zal zelf de grens moeten stellen.

<< intro
<< home toolkit

Transparantie
De Corporate Governance Association of Turkey ofwel TKYD is een burgerorganisatie waarin vierhonderd directeuren van Turkse bedrijven samenwerken om kennis over goed bestuur te verspreiden in Turkije. Om transparantie en goed bestuur in het Turkse bedrijfsleven te bevorderen, is in 2007 de Corporate Governance Awards of Turkey in het leven geroepen. Lees verder >>

<< introductie overheidsstructuur
<< home toolkit

Mensenrechten
In de periode dat Turkije zich warm loopt voor toetreding tot de Europese Unie is de mensenrechtensituatie in het land verbeterd. Mensenrechtenorganisaties wijzen er echter herhaaldelijk op dat op verschillende gebieden de mensenrechten stelselmatig worden geschonden.
Turkije voert in 2006 een lijst aan van 46 landen aan die zijn veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Meer dan driehonderd keer stelde het Hof een schending van de mensenrechten vast in Turkije van de in totaal meer dan veertienhonderd keer. Het gaat daarbij om oneerlijke rechtszaken, martelingen en een gebrek aan vrijheid van meningsuiting. Ook uit onderzoek komen schendingen van de mensenrechten naar voren op diverse gebieden zoals vrijheid van meningsuiting, het gebruik van buitensporig geweld door wetshandhavers, oneerlijke processen, rechten van vluchtelingen en asielzoekers, condities in gevangenis en geweld tegen vrouwen (eerwraak). Belangrijke politieke kwesties zijn de conflicten met de Koerdische gemeenschap en Cyprus.

Marteling
De regering van premier Erdogan stelde in 2002 een ontmoedigingsbeleid in tegen martelingen door wetshandhavers in Turkije. Daarmee voldeed Turkije aan een van de eisen van de Europese Unie om de toetredingsonderhandelingen te openen. Turkse mensenrechtenorganisaties stellen dat het beleid niet in praktijk wordt gebracht. Zo worden daders van martelingen nauwelijks gestraft en duren onderzoeken en rechtszaken tegen daders onnodig lang. De aandacht voor martelingen zou zelfs zijn afgenomen sinds het beleid op papier in orde is. De afdeling Istanbul van de Mensenrechten Associatie verklaarde in het najaar van 2008 dat het aantal meldingen van marteling bij de organisatie toeneemt.

<< intro
<< home toolkit

Tips
Oneerlijke concurrentie
Bij het Nederlands ministerie van Economische Zaken bestaat een Crash Team Oneerlijke Concurrentie waar ondernemers ook knelpunten op de Turkse markt kunnen melden.

Corruptie: Corruptie in het buitenland door Nederlandse bedrijven is strafbaar onder de Nederlandse wet. Vaak is het zo dat een buitenlandse ondernemer niet zelf met corrupte praktijken wordt geconfronteerd maar de kans is groot dat de lokale zakenpartner daarmee wel te maken krijgt. Denk dus goed na over de consequenties van het onder druk zetten van een lokale zakenpartner om zaken sneller geregeld te krijgen. Want bijvoorbeeld de afhandeling versnellen bij de douane kan de lokale partner alleen maar voor elkaar krijgen als hij geld onder de tafel doorschuift. Dit betekent dat u zich indirect schuldig maakt aan corruptie.

Geschenken: In de Turkse zakencultuur is het heel gewoon om kleine geschenken uit te wisselen zolang die niet tot een verplichting leiden. Dat wordt ook zeer gewaardeerd. Denk aan kleine bureauaccessoires met het bedrijfslogo erop of aan kleine souvenirs met Delfts blauwe motieven en dergelijke. Het geven van geld is ‘not done’.

Links:
Websites van ministeries relevant voor MVO:

• Ministry of Industry and Trade
• Ministry of Health
• Ministry of Energy and Natural Resources
• Ministry of Environment and Forestry
• Ministry of Agriculture and Rural Affairs
• Ministry of Labour and Social Security
• Ministry of Finance
• Ministry of Foreign Affairs
• Ministry of National Education
• Ministry of Transport

De meest relevante Turkse wetgeving is (vertaald naar het Engels) te vinden via Doing Business
Treasury, een onderministerie van het ministerie van Financiën, bevat informatie over het investeringsklimaat in Turkije en over de buitenlandse economische relaties
Trade & Investment Center (TIC) Turkey in Rotterdam is een samenwerkingsorganisatie die de handels- en investeringsactiviteiten tussen Nederland en Turkije bevordert
Human Right Watch over Turkije
Human Right Watch over mensenrechten op de werkvloer
Ministerie van Economische Zaken over het Crash Team Oneerlijke Concurrentie
Transparency International
Business Anti-Corruption Portal over hoe het midden- en kleinbedrijf corruptie kan voorkomen en bestrijden
MVO Startpunt voor internationaal ondernemen, corruptiebestrijding
Corporate Governance Forum of Turkey
Corporate Governance Association of Turkey (TKYD)

Introductie overheidsstructuur
<< home toolkit

Algemeen
Turkije, dat van oudsher internationale handel drijft, kent een uitgebreide wetgeving op het gebied van arbeid en werkomstandigheden. De wens van Turkije om tot de Europese Unie toe te treden, leidt ertoe dat onder meer de wetgeving rond arbeidsomstandigheden wordt verbeterd. De Turkse regering heeft veel conventies van de internationale arbeidsorganisatie ILO geratificeerd, zoals tegen kinderarbeid en voor vakbondsvrijheid. De uitvoering van de internationale regels voor goede arbeidsomstandigheden is echter veelal ondermaats. Enerzijds beperkt Turkse wetgeving in een aantal gevallen de rechten van de werknemers en anderzijds zijn de inspecteurs die de uitvoering van de regels moeten controleren over het algemeen laks en corrupt. Lees verder >>

Werknemers
Kinderarbeid
Dwangarbeid
Vakbonden
Tips en links

<< home toolkit

In 2003 is een nieuwe Arbeidswet ingevoerd. Veranderingen met de oude wet zijn onder meer:

• nieuwe vormen van arbeidscontracten zijn toegestaan, zoals tijdelijk werk, werk op oproepbasis, detachering en parttimewerk;
• de regels rond ontslagbescherming zijn aangepast aan ILO-conventie nr.58;
• er zijn regels opgenomen over gelijke behandeling van werknemers;
• de wettelijke proeftijd is verlengd naar minimaal 2 maanden en maximaal 4 maanden;
• er is een werkgelegenheidsfonds opgezet voor het geval een werkgever de lonen niet meer kan betalen;
• een flexibele indeling van de 45-urige werkweek is mogelijk;
• er zijn voorschriften opgesteld voor de veiligheid en gezondheid op de werkplek.

Steeds meer ontwikkelt de wet- en regelgeving op het gebied van arbeidsomstandigheden zich in de richting van Europese standaarden. Met al deze verbeteringen stijgen de lonen en worden de werknemers ook mondiger. Toch zijn er regelmatig berichten dat rechten van werknemers in Turkije worden geschonden (te lange werkdagen draaien of minder dan het minimumloon betalen). Een van de oorzaken is de grote informele economie in Turkije die ontstaat omdat een groot deel van de bedrijven en hun werknemers zich niet laat registreren. Naar schatting van de Wereldbank is een op de drie werknemers in de steden en zijn drie van de vier werknemers in de landelijke gebieden niet geregistreerd. Het gevolg is dat werkgevers zich gemakkelijk kunnen onttrekken aan de controle op de naleving van wettelijke regels.

Een ander probleem is dat de doorvoering van wet- en regelgeving op lokaal niveau veel te wensen over laat. Arbeidsinspecteurs die verantwoordelijk zijn voor de controle op de naleving van de arbeidswet komen alleen in actie nadat er een melding is geweest van schending van het arbeidsrecht. Preventieve controles vinden zelden plaats. Daarnaast spelen lokale leefregels en tradities een rol. Zo kan het gebeuren dat een inspectielid medelijden met een kind in een textielatelier krijgt en besluit niets te melden, omdat deze melding er voor zal zorgen dat het kind geen geld meer verdient voor zijn/haar familie. Ook corruptie verhindert de handhaving van regels en wetten op lokaal niveau. Arbeidsinspecteurs krijgen een laag loon en verkrijgen door het aannemen van steekpenningen op een gemakkelijke manier extra inkomen.

Vooral in de landelijke gebieden waar voor het merendeel bedrijven in de agrarische sector en in de kleding- en textielindustrie actief zijn, komt schending van de arbeidswetgeving regelmatig voor.

<< intro
<< home toolkit

Werknemers
Turkije heeft met een gemiddelde leeftijd van 29 jaar een relatief jonge bevolking: bijna dertig procent van de Turken is jonger dan 15 jaar. De deelname van de Turkse bevolking aan het arbeidsproces is met minder dan 50 procent in 2004 internationaal gezien uitzonderlijk laag. Wel verschilt de arbeidsdeelname sterk naar sekse en naar regio. In de landelijke gebieden ligt de arbeidsparticipatie bijvoorbeeld hoger dan in de steden, en vrouwen nemen veel minder deel aan het arbeidsproces dan mannen. Gemiddeld ligt de arbeidsdeelname voor mannen op bijna 75 procent en voor vrouwen op ruim 25 procent. In de steden ligt de arbeidsdeelname van vrouwen nog lager, van hen werkt slechts 18 procent. Lees verder >>
 
<< introductie arbeidsomstandigheden
<< home toolkit

Vrouwen
Het leven van vrouwen wordt in Turkije sterk beïnvloed door de sociale en religieuze normen en waarden en niet door wettelijke rechten. Op de arbeidsmarkt krijgen Turkse vrouwen niet dezelfde kansen als mannen. Werkende vrouwen lopen tegen specifieke obstakels op: ze ontvangen een lager loon dan mannen met vergelijkbare kwalificaties en ze krijgen relatief vaak te maken met seksuele intimidatie, het dreigen met mishandeling of ontslag. Verschillende partijen zoals overheden, organisaties en ngo’s houden zich bezig met het verbeteren van de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.

Toch staan aan het hoofd van enkele van de grootste Turkse bedrijven vrouwen en is van de hoogleraren aan Turkse universiteiten 25 procent vrouw, terwijl dat in Nederland maar 10 procent is. Ondernemers doen er dus verstandig aan niet te snel te oordelen.

Beroepsbevolking
Turkije kampt met een sterk groeiende beroepsbevolking en een in verhouding minder grote groei van de arbeidsmarkt. Tussen 1980 en 2004 nam de beroepsbevolking toe met 23 miljoen mensen, maar in die periode zijn slechts 6 miljoen banen geschapen. Het officiële werkloosheidspercentage ligt al jaren redelijk stabiel rond de 10 procent. Maar dat geeft een vertekend beeld omdat lang niet alle werklozen staan geregistreerd, net zo min als alle werknemers. De werkloosheid zou volgens schattingen op ruim 20 procent liggen.

Voor ondernemers in Turkije betekent dit dat het relatief gemakkelijk is laag- of ongeschoolde arbeidskrachten te werven. Het is relatief moeilijk in vacatures te voorzien die hoger gekwalificeerd personeel vereisen. Ruim een miljoen studenten volgen een vorm van beroepsonderwijs en nog eens ruim een miljoen Turken studeren aan een universiteit. Studieplaatsen op de universiteiten zijn beperkt, daarom neemt de Open Universiteit een belangrijke plaats in bij het vervolgonderwijs. Vanzelfsprekend zijn in de steden meer hoogopgeleiden beschikbaar dan in de landelijke gebieden. Hoogopgeleide vrouwen zijn relatief schaars.

Werktijden en overwerk
Richtlijnen voor werktijden en overwerken zijn wettelijk vastgelegd en in cao’s. Een werkweek bedraagt in Turkije niet meer dan 45 uur en loopt van maandag tot en met vrijdag of zaterdag. Overwerken is onder meer toegestaan om de productie te verhogen. Maar werknemers mogen niet langer dan 11 uur op een dag werken en in totaal mag niet meer dan 270 uur in een jaar worden overgewerkt.

Zo staat het in de wet, de praktijk is anders. Verschillende onderzoeken en rapporten geven aan dat regelmatig langer wordt gewerkt dan 11 uur, soms - vooral in de kleding- en textielindustrie - zelfs tussen de 14 en 16 uur. Ook vrouwen en kinderen moeten regelmatig ’s nachts werken, wat in Turkije bij wet verboden is. In praktijk worden wet- en regelgeving alleen uitgevoerd in relatief grotere bedrijven en bedrijven die aangesloten zijn bij een cao.

Lonen
Het brutominimumloon wordt twee keer per jaar vastgesteld. In de tweede helft van 2008 bedraagt het wettelijk brutominimumloon per maand 639 nieuwe Turkse Lira ofwel ongeveer 320 euro. Dat ligt hoger dan het minimumloon in de Oost-Europese lidstaten van de Europese Unie. In Bulgarije ligt het minimumloon bijvoorbeeld nog onder de 100 euro en in Polen op 250 euro. Voor overwerk moet een werkgever 50 procent meer betalen dan het normale uurloon, voor het werken op de nationale vrije dag en andere publieke feestdagen is dit 100 procent.

Let wel: in de informele economie wordt vaak minder betaald dan het wettelijk minimumloon, maar dat is dus illegaal!

Gebaseerd op het huidige prijspeil heeft een huishouden van vier personen in Turkije in 2008 ongeveer 1.000 euro per maand nodig om van te kunnen leven. Ter vergelijking: het gemiddelde brutoloon in de industriële sector bedroeg begin 2007 ongeveer 710 euro. De gemiddelde lonen van werknemers met een cao liggen over het algemeen wel hoger. Per sector kunnen de lonen ook aanzienlijk variëren. Dat hangt samen met de druk die vakbonden kunnen uitoefenen, de specialisatie van een sector en de concurrentie die de sector ondervindt van de informele sector.

Sociale zekerheid
Iedere werkgever is verplicht zijn werknemers te registreren bij het ministerie van Arbeid, afdeling Sociale Zekerheid en bij gerelateerde sociale instituten.

Twee grote overheidsinstanties op het gebied van sociale zekerheid zijn:

• SosyalSigortalarKurumu (SSK, voor personen in loondienst)
• Bag-Kur (voor zelfstandigen)

De werkgever is verantwoordelijk voor de sociale zekerheid van zijn werknemers. Onder de sociale verzekeringen vallen onder meer: ziektekostenverzekering, pensioen, verzekering voor bedrijfsongevallen en zwangerschapsverlof. Werkgever en werknemer betalen beiden sociale premies. Het werkgeversdeel bedraagt 21,5 procent en het werknemersdeel 14 procent van het heffingsdeel van het loon. Voor de werkloosheidsverzekering betaalt naast de werkgever en de werknemer ook de staat een percentage van het brutoloon. De pensioengerechtigde leeftijd is 58 jaar voor vrouwen en 60 jaar voor mannen.

De werkgever moet de betalingen voor sociale zekerheid documenteren. Werknemers moeten altijd de mogelijkheid hebben om te controleren of de werkgever de sociale premies wel heeft betaald. Verzekeringinspecteurs van de afdeling Sociale Zekerheid monitoren het systeem.

Naar schatting van de Wereldbank is een op de drie werknemers in de steden en drie van de vier werknemers in de landelijke gebieden niet geregistreerd. Voor miljoenen werknemers is het gevolg niet alleen dat zij niet zijn beschermd door de Arbeidswet, maar ook dat zij niet verzekerd zijn voor hun ziektekosten, geen recht hebben op een werkloosheidsuitkering en geen pensioen opbouwen.

Veiligheid en gezondheid
Werkgevers in Turkije zijn verplicht alle nodige maatregelen te treffen om werknemers een veilige en gezonde werkplek te bieden. Ze moeten hun medewerkers inlichten over de risico’s die het werk met zich mee brengt. Er zijn gedetailleerde wettelijke regels voor onder meer brandveiligheid, hygiëne en gebruik en opslag van gevaarlijke stoffen. Ook op dit gebied is de handhaving gebrekkig door slecht functionerende inspectiediensten. Het ligt voor de hand dat vooral werknemers in de informele economie werken in onveilige en ongezonde werkomgeving.

Bedrijven zijn verplicht een comité voor arbeidsgezondheid en veiligheid op te zetten als er meer dan vijftig werknemers permanent in dienst zijn voor ten minste zes maanden. Bovendien moet zo’n bedrijf een bedrijfsarts in dienst hebben, een gezondheidscentrum opzetten, maatregelen nemen op het gebied van gezondheid en veiligheid en eerste hulp kunnen verlenen.

Religie op de werkvloer
In Turkije, waar bijna iedereen moslim is, geldt een strikte scheiding van staat en religie. Een ondernemer kan het beste overleggen met zijn medewerkers over de behoeften die bestaan om aan hun religieuze plichten onder werktijd te voldoen. Te denken valt aan het inrichten van een gebedsruimte.

Discriminatie
Discriminatie kan voorkomen in elk land en dus ook in Turkije. In de wet staat dat ieder mens gelijke rechten heeft. Discriminatie op basis van religie, afkomst, geslacht, leeftijd et cetera is verboden. Turkije heeft de conventies 100 en 111 van de internationale arbeidsorganisatie ILO geratificeerd. Maar met name vrouwelijke medewerkers verdienen bijvoorbeeld minder dan mannelijke medewerkers met vergelijkbare kwalificaties. Verder krijgen pas getrouwde vrouwen en zwangere vrouwen minder kansen op promotie of worden ze niet meer aangenomen na hun zwangerschapsverlof. Discriminatie van minderheden lijkt minder aan de orde te zijn: 20 procent van de Turkse bevolking is van Koerdische afkomst, Koerden vormen hiermee de grootste minderheidgroep in Turkije (in oostelijke provincies vormen ze een meerderheid).

<< intro
<< home toolkit

De minimumleeftijd om in Turkije te mogen werken is 15 jaar. Kinderen die hun basisschool hebben afgerond mogen vanaf 14 jaar licht werk uitvoeren op voorwaarde dat dit hun fysieke, mentale en morele ontwikkeling niet in de weg staat. Ondernemers moeten een leeftijdsbewijs bezitten als er kinderen in hun bedrijf werken. Turkije ratificeert de conventies 138 en 182 van de internationale arbeidsorganisatie ILO en de conventie van de rechten van het kind.

Kinderarbeid komt veelvuldig voor. Cijfers van het Turkse bureau voor de statistiek Turkstat geven voor 2007 aan dat 2,7 procent van het totaal aantal kinderen tussen de 6 en 14 jaar economische activiteiten uitvoert. De meeste kinderen werken in de informele economie, vooral in de agrarische sector, in de schoenen-, leer-, textiel- en kledingindustrie en bij kleinschalige bedrijven.

<< introductie arbeidsomstandigheden
<< home toolkit

Dwangarbeid is gedefinieerd als werken onder dreiging van straf: niet betalen van loon, ontslag, intimidatie of geweld. Turkije heeft de ILO-conventie 29 en 105 geratificeerd. Dwangarbeid is in Turkije bij wet verboden, maar komt nog steeds voor. Vrouwen uit Moldavië die in Turkije werken als kinderoppas of huishoudelijke hulp worden bijvoorbeeld soms slachtoffer van dwangarbeid. Ze worden bedrogen door mensenhandelaren of werkgevers die hun identiteitspapieren innemen en hen van hun vrijheid beroven.
Turkije heeft zich ontwikkeld tot een eindstation in de mensenhandel. Slachtoffers zijn vaak vrouwen en jonge meisjes uit Oekraïne en Moldavië, maar ook uit andere Oost-Europese landen en uit Rusland. Ook Turkse vrouwen en jonge meisjes vallen ten prooi aan mensenhandelaren. Zij kunnen zowel in Turkije als daarbuiten worden tewerkgesteld. Om mensenhandel tegen te gaan heeft Turkije in 2005 een ‘hot line’ in meerdere talen geopend waar slachtoffers van mensenhandel zich kunnen melden.

<< introductie arbeidsomstandigheden
<< home toolkit

Biodiversiteit
Turkije kent een grote biologische verscheidenheid. Deze biodiversiteit wordt echter bedreigd door de groei van de bevolking en de snelle ontwikkeling van de economie. Ook de vervuiling door industrieën, de bouw van dammen en elektriciteitscentrales, het gebruik van pesticiden, overbegrazing en bosbranden hebben een zeer nadelige invloed op de Turkse flora en fauna. Het behoud van biodiversiteit is niet alleen van belang voor de leefomgeving van de bevolking, maar ook voor bedrijven die hiervan afhankelijk zijn voor het verkrijgen van grondstoffen.
Turkije heeft verschillende internationale verdragen op het gebied van natuurbescherming en instandhouding van de biodiversiteit geratificeerd, onder meer de CITES-conventie over de internationale handel in bedreigde dier- en plantsoorten. In de praktijk zet die ratificatie niet veel zoden aan de dijk. Zo staan de bossen in Turkije onder zware druk door illegale houtkap, illegale bebouwing en veeteelt, en moedwillig veroorzaakte bosbranden om het land te kunnen gebruiken voor bebouwing en toerisme.

<< intro
<< home toolkit

Turkije heeft de conventies 87, 98 en 151van de internationale arbeidsorganisatie ILO geratificeerd. Dat betekent dat Turkije de vrijheid kent om vakbonden op te richten en Turken het recht hebben om lid te worden van een vakbond. Bovendien hebben vakbonden het recht om met werkgevers collectief te onderhandelen over arbeidsvoorwaarden. In de Turkse wetgeving staan echter regels die de vakbondsvrijheid inperken. Werknemers mogen bijvoorbeeld pas lid worden van een vakbond als ze officieel geregistreerd staan. Daardoor kunnen de miljoenen die werken in de informele economie zich niet aansluiten bij een vakbond. Van de groep geregistreerde werknemers is bijna 60 procent lid van een vakbond.

Ook mag een vakbond enkel actief zijn in de sector waarin deze is opgericht en moet minstens 10 procent van alle werknemers in de branche vertegenwoordigen voordat de bond mag onderhandelen over een nieuwe cao. Een andere voorwaarde om te kunnen onderhandelen is dat 50 procent van de medewerkers in een bedrijf lid is van de vakbond.

Overigens komt arbeidsonrust in Turkije niet veel voor. In 2006 vonden 26 stakingen plaats, waarbij ongeveer tweeduizend stakers betrokken waren. In een aantal sectoren, waaronder de publieke sector, zijn stakingen verboden.

<< introductie arbeidsomstandigheden
<< home toolkit

Tips

Onderwijs
Door onderwijsprojecten te ondersteunen en werknemers intern op te leiden, kunt u een steentje bijdragen aan de ontwikkeling van uw medewerkers en van Turkije als geheel.

Lonen
Een maatschappelijk verantwoorde ondernemer doet meer dan de wet voorschrijft. Concreet betekent dit dat u een salaris betaalt waarvan uw werknemer kan leven en zijn of haar gezin van kan onderhouden. Met menswaardige arbeidsvoorwaarden kunt u een naam opbouwen als een aantrekkelijke werkgever, uw werknemers zullen loyaal zijn en minder snel vertrekken naar een andere werkgever. Daarmee blijft ook uw investering in scholing van werknemers behouden.

Loyaliteitsprogramma
Mensen die ongeschoolde arbeid verrichten, hebben het niet breed. Kleine extra’s zullen door werknemers erg gewaardeerd worden. Te denken valt aan een jaarlijks algemeen medisch onderzoek van de werknemers of een bonusregeling.

Minderheden
Om de positie van de vrouw (of andere minderheden) in de gehele samenleving te verbeteren kunt u bij vacatures gericht op hogere functies bij gelijke geschiktheid de voorkeur aan een vrouw geven. Geef dit tijdens de sollicitatieprocedure duidelijk aan. Deze maatregel helpt vrouwen bij het verkrijgen van hogere functies.

Discriminatie
Laat het op de werkvloer niet zo ver komen dat er wordt gediscrimineerd. Vooroordelen zijn de voedingsbodem van discriminatie. Vooroordelen kunnen weggenomen worden door medewerkers op een andere manier met elkaar in contact te laten komen. Organiseer activiteiten met verschillende groepen (bijvoorbeeld afkomst en sekse) van dezelfde status waarin mensen elkaar van een andere kant leren kennen

Kinderarbeid
Ga eens onaangekondigd op bezoek bij uw zaken- of handelpartners. Dan kunt u vaststellen of de verklaringen dat geen gebruik wordt gemaakt van kinderarbeid overeenstemmen met de praktijk. Als dat niet het geval blijkt te zijn heeft u een goede reden hierover het gesprek aan te gaan. U kunt dan proberen hierover duidelijke afspraken te maken. Ook dan blijft het raadzaam het bedrijf af en toe te verassen met een onaangekondigd bezoek. Als er meer ondernemingen zakendoen met het bedrijf kunt u proberen gezamenlijke een beleid af te spreken over het tegengaan van kinderarbeid

Auditing
Bij zakendoen in of met Turkije is het van groot belang zich gedegen op de hoogte te stellen van de daadwerkelijke toepassing van de Turkse arbeidswetgeving in de eigen sector, bij het eigen productiebedrijf en bij de toeleveringsbedrijven. Ga zelf op onderzoek uit in bedrijven en laat u niet enkel leiden door wellicht ‘klantwenselijke’ antwoorden en en verklaringen op papier die ‘bewijzen’ dat de situatie conform de geldende wetgeving is.

Auditing en/of verbetering
De ILO-conventies vormen de leidraad voor de sociale component van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Verschillende standaarden en onafhankelijke auditing methodes zijn daarop gebaseerd, zoals SA 8000, BSCI en op termijn ISO26000 (2008). Bedenk wel of u de auditing enkel gebruikt om bedrijven te screenen en te selecteren, of dat u het ook als een verbeterinstrument ziet. Alleen eisen dat Turkse bedrijven aan de norm moeten voldoen, is vaak niet realistisch, zeker niet in een kort tijdsbestek. Het is voor beide partijen en voor de Turkse arbeiders veel beter om de bedrijven te helpen bij een stap voor stap verbetering van de werksituatie. Daardoor ontstaat een vertrouwensrelatie die een grotere kans biedt op het daadwerkelijk doorvoeren van verbeteringen.

Veiligheidsnormen
De veiligheids- en gezondheidssituatie in bedrijven kan inzichtelijk en hanteerbaar gemaakt worden via speciale ‘checklists’. De OHSAS18000-norm geeft daarbij een goed houvast. De oorzaken van onveilige situaties liggen vaak in gebrek aan vakbekwaamheid van de werknemers door gebrek aan scholing. U kunt zoeken naar betere werknemers op de krappe en competitieve arbeidsmarkt ofwel zelf zorgen voor de bijscholing.

Links
Tips over de normen en waarden in Turkije
Business Social Compliance Initiative (BSCI)
International Programme on the Elimination of Child Labour (IPEC) in Turkije
Teksif (Textile, Knitting and Clothing Industry Workers’ Union of Turkey)
TURK-IS de algemene vakbond in Turkije
TISK confederatie van werkgeversorganisaties
International Labour Organization (ILO)
Fisek Institute, landelijk opererende ngo die zich inzet voor veiligheid en gezondheid op de werkvloer

<< introductie arbeidsomstandigheden
<< home toolkit

Algemeen
Het milieu in Turkije staat, zoals in alle landen die een snelle ontwikkeling doormaken, ernstig onder druk. Zowel door een gemiddelde economische groei van bijna 7 procent per jaar sinds 2003, als door de relatief grote bevolkingsgroei in de landelijke gebieden die leidt tot een trek naar de steden, wordt het milieu flink belast. Daarbij is de Turkse milieuwetgeving niet altijd effectief en het ruimtelijke ordeningsbeleid soms gebrekkig. Ongeplande urbanisatie leidt vaak tot het omzetten van rijke landbouwgronden in bouwgrond, verzilting van de bodem, erosie en vervuiling van oppervlaktewater. Het milieu raakt bovendien vervuild door het ontbreken van afvalwaterzuiveringsinstallaties en ongecontroleerde afvalstort.

De grootste vervuilers zijn de staatsbedrijven in de industrie die produceren met verouderde, inefficiënte en vervuilende machines. Tot de grootste vervuilers behoren de fabrieken die verf, oplosmiddelen en kunststoffen produceren, en leerlooierijen en textielververijen. Het is voor de lokale overheden bijna onmogelijk om deze bedrijven aan te pakken omdat ze bescherming genieten van de centrale overheid. De relatief hoge werkloosheid belemmert voorts de uitvoering van de milieuwetten omdat de lokale bevolking en de overheid negatief reageren op sluiting van milieuvervuilende fabrieken. Lees verder >>

Milieumanagement
Energie
Water
Overig
Tips en links

<< home toolkit

Overheid
In 1978 werd de coördinatie van alle nationale en internationale activiteiten met betrekking tot het milieu ondergebracht bij het Ondersecretariaat voor het Milieu. Dit instituut was verantwoordelijk voor het opzetten van milieubeleid, het coördineren en voorbereiden van milieuregulering en samenwerking met de andere ministeries. Milieubeheer is in Turkije sinds begin jaren negentig ondergebracht bij het ministerie van Milieu en Bosbeheer. Vóór die tijd had milieubescherming geen prioriteit en bleef het formuleren van milieuwetgeving ver achter bij de industriële ontwikkeling. Het toetredingsproces tot de Europese Unie brengt Turkije ertoe ook de milieuwetgeving aan te passen om deze in overeenstemming te brengen met internationale standaarden. Zo is in 2006 het principe van 'de vervuiler betaalt' in de milieuwetgeving geïntroduceerd. Turkije is het eens met de principes van Agenda 21 (Rio Declaration, 1992) en zet zich bovendien in om de millenniumdoelstellingen te behalen, waarvan één specifiek gericht op milieu en duurzaamheid. De aandachtsgebieden in Turkije zijn water, (chemisch) afval en energievoorziening.

<< intro
<< home toolkit

Milieumanagement
Het beleid van de Turkse regering is vooral gericht op economische groei om werkgelegenheid te scheppen en minder op milieubeheer. Zo legt het Staatsplanning Bureau, dat bepaalt waarin de overheid investeert, de nadruk op economische en sociale factoren en besteedt het weinig aandacht aan het milieu. Daar komt bij dat wetten die gericht zijn op de economische ontwikkeling niet goed worden afgestemd op de milieuwetgeving en in sommige gevallen tegenstrijdig zijn. Een ander probleem in het Turkse milieubeheer vormt de gebrekkige handhaving van wettelijke milieuregels door gebrek aan capaciteit en politieke daadkracht. Er zijn bovendien verschillende instituten met uiteenlopende verantwoordelijkheden die belast zijn met de uitvoering van de milieuwetten. Lees verder >>

<< introductie milieu
<< home toolkit

Energie
Het totale energieverbruik in Turkije, dat voor de helft van zijn energiebehoefte afhankelijk is van het buitenland, zal tussen 2000 en 2020 verdrievoudigen. Turkije importeert vooral olie en gas, en voor de opwekking van energie grote hoeveelheden kolen.

Turkije heeft goede mogelijkheden om duurzame energiebronnen te gebruiken. In vrijwel het gehele land staan waterkrachtcentrales die elektriciteit produceren. Bij de duurzaamheid van waterkracht kunnen overigens vraagtekens worden gesteld in verband met de ingrijpende infrastructurele milieueffecten en de gevolgen voor de lokale bevolking in de nabije omgeving van de centrale en voor de waterstromen stroomafwaarts. De bouw van de Ilisudam is hier een voorbeeld van. Het bouwwerk is onderdeel van het gigantische GAP-project (Zuidoost-Anatolië Project), waarmee de overheid het arme zuidoosten met zijn vooral Koerdische bevolking wil ontwikkelen. De enorme dam, die 1,2 miljard euro kost en ruim 300 km² onder water zal zetten, moet energie gaan opwekken. De bijbehorende elektriciteitscentrale zal 3,8 miljard kW leveren. Maar door het onder water zetten van het land worden daarmee 175 dorpen vernietigd. Dit heeft sociale gevolgen (dorpsbewoners die naar de stad trekken) en schadelijke consequenties voor het milieu en het cultureel erfgoed.

Langs verschillende kusten in Turkije is de opwekking van windenergie mogelijk. Elektriciteit uit zonne-energie heeft ook grote potentie, met uitzondering aan de Zwarte Zee aangezien die regio minder zonuren heeft. Op een paar locaties rond Izmir liggen geothermische bronnen die worden gebruikt voor elektriciteitsopwekking en als toeristische trekpleisters.

<< milieu algemeen
<< home toolkit

Water
Turkije stevent af op een crisis in de watervoorziening. De bevolkingsgroei gekoppeld aan de economische ontwikkeling stuwt de vraag naar water op en verstedelijking, industrialisatie en landbouwchemicaliën vervuilen bronnen en rivieren. De twee grootste steden, Istanbul en Ankara, kampten in de zomer van 2008 met een watertekort.

Ongeveer 80 procent van de bevolking in Turkije is aangesloten op waterleiding en riolering, maar nog geen 15 procent van het drinkwater voldoet aan de kwaliteitseisen van het Turkse ministerie van Gezondheid, die de controles uitvoert. Een ander probleem is dat meer dan de helft van de watervoorraad verloren gaat door lekkages in de leidingen die de hoge druk niet aan kunnen en doordat illegaal wordt afgetapt. Lees verder >>

<< milieu algemeen
<< home toolkit

Het bedrijfsleven draagt ook bij aan de vervuiling van bronnen, rivieren en de zee. Over het algemeen houden grote ondernemingen in exportgerichte sectoren, zoals de automobielindustrie, chemische industrie, machine-industrie en voedselverwerkende industrie, zich wel aan milieunormen van ISO-14000. Sterker nog, zonder een milieucertificaat conform ISO-14000 is de kans op export naar de EU vrijwel nihil.
In het midden- en kleinbedrijf, vooral textielbedrijven en staatsondernemingen, moet echter nog veel gebeuren. Volgens het ministerie van Milieur en Bosbeheer zijn er van de 59 georganiseerde industriële zones, waar de meeste kleine en middelgrote bedrijven zich bevinden, slechts 17 uitgerust met een waterzuiveringsinstallatie, terwijl in de toeristische sector slechts 848 van de 4.459 toeristische bedrijven hun afvalwater voldoende zuiveren. Vergeleken met de afvalwaterzuivering is de drinkwatervoorziening van hotels en andere toeristische bedrijven veel beter.

Het Turkse waterbeheer zit gecompliceerd in elkaar en dit draagt niet bij aan de oplossing van het waterprobleem. Dit heeft vooral te maken met de vele overheidspartijen die een rol spelen zoals het ministerie van Milieu en Bosbeheer, het ministerie van Landbouw en het General Directorate of State Water Works.

<< intro
<< home toolkit

Luchtkwaliteit
De uitstoot van zwaveldioxiden en fijnstof in de bebouwde omgeving is in de jaren negentig sterk afgenomen door een verbod op het stoken van hoogzwavelige kolen voor de verwarming van gebouwen. Nu worden daarvoor laagzwavelige kolen en gas gebruikt. Fabrieken en elektriciteitscentrales zijn de andere bronnen van zwaveldioxide-emissies. Luchtvervuiling in de grote steden komt vooral voor rekening van auto’s die koolstofmonoxide, stikstofdioxiden, koolwaterstoffen en fijnstof uitstoten. Lees verder >>

<< milieu algemeen
<< home toolkit

Afval en afvalmanagement
Jaarlijks wordt door de ruim 3.000 gemeenten ongeveer 25 miljoen ton afval geproduceerd. Hiervan wordt 75 procent op gecontroleerde vuilnisbelten gestort, 13 procent op ongecontroleerde vuilnisbelten, 4 procent wordt begraven, 4 procent wordt in rivieren en andere waterwegen gestort, 2 procent wordt verbrand in de open lucht, en 0,5 procent wordt gecomposteerd.

Door de snelle toename in afvalvolumes kunnen 1.500 gemeenten niet aan de vastafvalregulering voldoen en zijn sommige steden ertoe overgegaan om het afval te storten op vuilnisbelten en in mijnen, rivieren en zeeën.

De infrastructuur voor de afvoer van industrieel afval, waarvan de helft gevaarlijk afval is, is in Turkije zeer beperkt. Er is slechts één verbrandingsoven voor gevaarlijk afval met een capaciteit van 50.000 ton per jaar, terwijl jaarlijks 1,8 miljoen ton gevaarlijk afval wordt geproduceerd. Gevolg is dat het industriële afval voor het grootste gedeelte wordt afgevoerd via de gemeenten. Dit zorgt voor een ernstige vervuiling (met onder andere giftige stoffen of zware metalen) van de vuilnisbelten en andere stortplaatsen.

Milieukeur en duurzaamheidslabels
Onder invloed van de Europese markt heeft de biologische teelt van gewassen in Turkije een grote vlucht genomen. Het gecertificeerd landbouwareaal is van 2004 tot 2007 met 60 procent toegenomen. Certificering van de producten wordt onder andere uitgevoerd door de Control Union (voorheen SKAL International) en de International MaritimeOrganization (IMO). Turkije is wereldmarktleider in de productie van biologisch katoen. Het land kent relatief weinig plaaginsecten en de katoen is van goede kwaliteit. Ook heeft het land een goed ontwikkelde textielindustrie.

Bij biologische landbouw ligt de nadruk op het scheppen van een balans tussen bodem, dieren en planten. Er wordt geen gebruik gemaakt van chemicaliën en kunstmest, en plagen worden op een natuurlijke manier bestreden.
90 procent van de totale productie van biologische producten in Turkije wordt geëxporteerd, want de levensstandaard is in Turkije weliswaar toegenomen maar dat heeft nog niet geleid tot een grote binnenlandse markt voor producten met duurzaamheidlabels. De Turkse overheid stimuleert de teelt van biologische producten en heeft al in 1994 een label voor dit soort producten geïntroduceerd. In de beginjaren ontbraken het hieraan gekoppelde beleid en de wetgeving waardoor er geen kader was voor handhaving. In 2004 is, in lijn met de Europese wetgeving, in Turkije een wet van kracht geworden die handhaving mogelijk maakt.

Ook in het onderwijs wordt aandacht besteed aan biologische landbouw. De landbouwfaculteiten van de universiteiten bieden die studierichting aan. Ook bestaat sinds 2003 een op de praktijk gerichte beroepsopleiding voor biologische landbouw in Kelkit in het noordoosten van Turkije.

Blauwe Vlag
In Turkije komt hetecolabel de Blauwe Vlag voor stranden en jachthavens op bescheiden schaal voor, veelal voor internationaal toerisme. De Blauwe Vlag wordt toegekend door de Foundation forEnvironmentalEducation (FEE) die gevestigd is in Denemarken. Criteria waar de stranden en jachthavens aan moeten voldoen, zijn bijvoorbeeld uitstekende zwemwaterkwaliteit voor stranden, schoon water en kades voor jachthavens, goede sanitaire en afvalvoorzieningen en goede voorzieningen voor gehandicapten.

Bij biologisch geproduceerd katoen wordt geen gebruik gemaakt van chemische bestrijdingsmiddelen. Zowel baby’s, kinderen als medewerkers komen hier niet mee in aanraking

<< intro
<< home toolkit

Tips

Milieudienst
Het is van groot belang dat de buitenlandse ondernemer zich op de hoogte stelt van de milieuwetgeving en contact zoekt met de lokale milieudienst. Dat maakt een optimale invulling mogelijk van de milieuverantwoordelijkheden die verband houden met maatschappelijk verantwoord ondernemen en het ‘voorzorgprincipe’ zoals dat is verwoord in de OESO-richtlijnen.

Afvalmanagementsysteem
Zet een eigen afvalmanagementsysteem op zodat de productie van afval in uw bedrijf afneemt. Met zo'n systeem worden afvalstoffen teruggebracht in de keten (recycling), maar wordt ook het efficiënter gebruik van grondstoffen en energie geïnitieerd. Dit levert zowel een bijdrage aan de winstpositie van de onderneming als aan de conservering van het milieu.

Risico-inventarisatie
Of er risico’s op milieu-incidenten zijn, is sterk afhankelijk van de productie of handelsactiviteit die plaatsvindt. Ga uit van de risico-inventarisaties en de algemeen bekende risico’s bij de productie van goederen. Stel vast of gelet moet worden op het beperken van de risico’s in de eigen productie, dan wel in de productieketen. U kunt het best zoveel mogelijk gebruikelijke internationale standaarden toepassen. En spreek uw directe leveranciers op dit externe veiligheidsaspect aan!

Schoner Produceren ofCleanerProduction
In alle bedrijven kan worden nagedacht over efficiency. Dit betreft niet alleen energie-efficiëntie, maar ook het efficiënt gebruik van water door gesloten systemen en hergebruik, om tevens het volume en toxiciteit van afvalwater te verminderen. Een praktische methode hiervoor is CleanerProduction. Het installeren van een eigen zuiveringsinstallatie zorgt ervoor dat het lozen van afvalwater op een openbaar riool kan plaatsvinden zonder dat dit rioolsysteem extra wordt belast. Bovendien beschikt niet elk openbaar rioolsysteem over een eigen zuiveringsinstallatie.

Preventieve benadering
Voor het grootste deel van de industriële luchtuitstoot zijn filters voor het afvangen of omzetten van verontreiniging toepasbaar. Maar omdat schadelijke uitstoot veelal pas op grotere schaal met kostbare technologieën kan worden afgevangen, is voorkomen beter dan genezen. De preventieve benadering volgens het CleanerProduction-principe valt aan te raden.

Links
United States Energy InformationAdministration over milieuvraagstukken in Turkije
Turkije in de Energy and Environment Data Reference Bank (EEDRB) van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA)
RegionalEnvironmental Center for Central and EasternEurope
Foundation forEnvironmentalEducation (FEE)
Monitor stand van zaken Millenniumdoelstellingen van de Verenigde Naties in Turkije

<< milieu algemeen
<< home toolkit

De verwachting is dat Nederlandse bedrijven binnen enkele jaren in hun jaarverslagen moeten beschrijven in hoeverre zij de verantwoordelijkheid nemen voor de wijze waarop hun toeleveranciers omgaan met hun medewerkers en het milieu. Deze zogeheten ketenverantwoordelijkheid komt vooral tot uitdrukking in de Codes of Conduct ofwel gedragscodes waarin (met name westerse en Japanse) bedrijven hun toeleveranciers normen opleggen voor verantwoord ondernemen.

Probleem van verantwoord ketenbeheer in Turkije is dat het bij lokale bedrijven tot verwarring kan leiden en weerstand kan oproepen. Het gebeurt vaak dat verschillende internationale klanten verschillende Codes of Conduct hanteren waardoor lokale leveranciers aan conflicterende eisen moeten voldoen. Het Europese Business Social Compliance Initiative (BSCI), waar Nederland actief in participeert via onder meer de meeste grootwinkelbedrijven, probeert hierin verandering te brengen. Leden van het BSCI accepteren Codes of Conduct van elkaar en eisen geen nieuwe audit. Verschillende grote winkelketens in de textielsector werken al met de BSCI Code of Conduct. Lees verder >>

Tips en links
<< home toolkit

Ketenafhankelijkheid en -verantwoordelijkheid
De invloed die een onderneming op de keten heeft, bepaalt in hoge mate de verantwoordelijkheid voor MVO bij de toeleverancier. Een bedrijf zal een zekere invloed hebben als andere bedrijven in de keten afhankelijk van dat bedrijf zijn en daardoor kan het een bepaalde mate van controle uitoefenen over de productie van de toeleveranciers. Vooral grote multinationale ondernemingen kunnen door dit gegeven een voortrekkersrol spelen op het gebied van MVO-beleid. Zij bepalen in hoge mate de bedrijfscultuur in een keten.

Leveranciers
De verantwoordelijkheid van de Nederlandse ondernemer houdt niet op bij het Turkse bedrijf waarmee rechtstreeks zaken wordt gedaan. Ook de milieu- en arbeidsomstandigheden van de toeleveranciers van het Turkse bedrijf moeten de aandacht hebben van de ondernemer die MVO hoog in het vaandel heeft staan. Dat lijkt niet gemakkelijk maar in de praktijk blijkt het mogelijk om met alle belangrijke toeleveranciers van het Turkse bedrijf een partnerrelatie op te bouwen. Als er vertrouwen is, kunnen verbeteropties worden besproken die kostenneutraal zijn of op termijn zelfs winstgevend

Stappenplan

Via een stappenplan kan een bedrijf de ketenverantwoordelijkheid in kaart brengen.

Stap 1
Bepaal welke fasen in de productieketen de meest kritieke factoren zijn in relatie tot milieuverontreiniging. Maak een overzicht van bekende en van potentiële risico’s op het gebied van werkomstandigheden en arbeidsvoorwaarden.

Stap 2
Bepaal in welk deel van de productieketen u verantwoordelijkheid kunt nemen voor MVO. Een primaire producent van agrarische producten zal bijvoorbeeld weinig invloed kunnen uitoefenen op verkoopschakels dicht bij de consument. Hij kan wel voorwaarden stellen aan toeleveranciers van zaden, gewasbeschermingsmiddelen en apparatuur.

Stap 3
Maak verticaal in de keten afspraken met bedrijven over standaarden die u wilt naleven. In een minder complexe keten is het gemakkelijker om MVO-richtlijnen na te leven dan in een complexe keten.

Stap 4
Formuleer een gedragscode op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen en communiceer deze aan de toeleveranciers. Als de invloed van een bedrijf in de keten groot genoeg is, dan zou hij naleving van de gedragscode kunnen initiëren door deze bijvoorbeeld in een contract vast te leggen.

<< intro
<< home toolkit

Tips

Gedragscodes of Code of Conducts
Als u volgens een gedragscode werkt, geef dan uw zakenpartner tijd om aan de gedragscode te voldoen. Vooral als u eisen stelt die met kostbare investeringen gepaard gaan, moet u zich realiseren dat niet ieder bedrijf hier op korte termijn aan kan voldoen.

Outsourcing
Het is van belang in te zien dat een keten niet ophoudt bij degene met wie u zaken doet. Ook dat bedrijf heeft toeleveranciers. Soms is het gebruikelijk dat een gedeelte van de gevraagde productie uitbesteed wordt, zeker als sprake is van (onverwachte) spoedopdrachten. Die uitbesteding kan aan een ander bedrijf worden gedaan of zelfs aan thuiswerkers. In deze gevallen heeft u geen inzicht of het werk op een maatschappelijk verantwoorde manier wordt uitgevoerd.

Links
Social Accountability International
Fair Wear Foundation (FWF)
Business Social Compliance Initiative (BSCI)

<< ketenverantwoordelijkheid
<< home toolkit

Consumenten
De aandacht voor de rechten van consumenten in Turkije komt pas de laatste jaren op gang. In 1990 is ‘The association for the protection of consumers’ (TuketiciyiKorumaDernegi, TUKODER) opgericht. Dit is een onafhankelijke consumenten-ngo met 23.000 leden. TUKODER heeft een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de ‘protection of consumerslaw’ door te lobbyen. De rechten van consumenten staan beschreven in deze ‘protection of consumerslaw’. Deze wet biedt bijvoorbeeld consumenten de mogelijkheid om gecompenseerd te worden voor opgelopen schade door de aanschaf van producten en/of diensten.

Ontwikkelingsorganisaties
Andere partijen
Tips en links

<< home toolkit

Ngo’s
De relatie tussen maatschappelijke organisaties en de Turkse overheid is door de wens van de Turkse overheid om tot de Europese Unie toe te treden verbeterd. Non-gouvernementele organisaties (ngo’s) krijgen langzamerhand meer rechten en meer invloed. In Turkije zijn zo’n 75.000 ngo’s actief op diverse gebieden. Twee burgerorganisaties zijn specifiek bezig met maatschappelijk verantwoord ondernemen en duurzame ontwikkeling. Datzijn de Corporate Social Responsibility Association Turkey ookwel CSR Turkey en de Turkey Business Council for Sustainable Development ofwel BCSD Turkey.Maar er zijn ook andere ngo’s actief op specifieke gebieden van duurzame ontwikkeling zoals educatie, milieu en mensenrechten.

<< samenwerking
<< home toolkit

Andere partijen
Naast het samenwerken met ngo’s kunt u natuurlijk ook samenwerken met andere bedrijven. Veelal zullen zij tegen dezelfde knelpunten aanlopen en door ideeën uit te wisselen kan tot een duurzame oplossing gekomen worden. TheCorporateGovernanceAssociation of Turkey is een ngo die samenwerking stimuleert door informatie te geven over de beste initiatieven van bedrijven.

<< samenwerking
<< home toolkit

Tips
Maatschappelijke organisaties
Als er een maatschappelijke organisatie actief is in de plaats waar u uw ondernemingsactiviteiten ontwikkelt, kan het interessant zijn daarmee contact op te nemen om eventueel tot samenwerking te komen.

Links
Kurumsalsoyal is eenorganisatie die samenwerkingtussenngo’s en bedrijvenstimuleert
Civil Society Development Centre met ngo-database
Corporate Social Responsibility Association Turkey (CSR Turkey)
World Business Council for Sustainable Development (WBCSD)
Turkey Business Council for Sustainable Development (BCSD Turkey)

<< introductie samenwerking
<< home toolkit

Algemeen
Met maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) geeft de ondernemer invulling aan zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid gerelateerd aan de ‘core business’ van zijn onderneming. Het ‘breder’ invullen van MVO, bijvoorbeeld met charitatieve en humanitaire projecten die gericht zijn op verlichting van de noden van de lokale gemeenschap, heet maatschappelijk betrokken ondernemen (MBO). Positieve aandacht voor de lokale gemeenschap kan een direct positief effect hebben op het functioneren van het buitenlandse bedrijf door bijvoorbeeld een betere relatie met de lokale overheid. De omgeving zal een welwillender houding aannemen tegenover een bedrijf dat betrokken is bij zijn omgeving en de werknemers zullen waarschijnlijk een sterkere betrokkenheid krijgen bij de onderneming. Lees verder >>

Tips en links
<< home toolkit

Bijdrage aan de lokale gemeenschap
Een ondernemer kan op verschillende manieren een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een lokale gemeenschap in Turkije. Het kantoor van het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties UNDP in Turkije heeft drie focusgebieden en vier 'cross-cutting'-gebieden waarop ze hun activiteiten richten. Deze gebieden (onder andere armoedebestrijding en genderissues) kunnen voor ondernemers een handige leidraad vormen om maatschappelijk betrokken te ondernemen.
 
Buitenlandse ondernemers kunnen ook in samenwerking met lokale ngo’s bepalen waaraan behoefte is. Kleinschalige projecten op het gebied van drinkwatervoorziening (pompen slaan), gezondheidszorg (inrichting polikliniek) en landbouw (aankoop zaaigoed) zullen zeer welkom zijn op het onderontwikkelde platteland. Het volgen van onderwijs mogelijk maken door bijvoorbeeld beurzen in te stellen voor kinderen uit arme gezinnen, is ook een voorbeeld van betrokken ondernemerschap.

Vrouwen hebben wettelijk gezien dezelfde rechten als mannen maar in het echte leven pakt dit nog niet zo uit. U kunt de positie van vrouwen versterken door lokale initiatieven gericht op vrouwen te steunen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan projecten die de zelfredzaamheid van vrouwen verbeteren (speciale werkinstellingen gerund door vrouwen zelf), educatieprojecten en vrouwen in de politiek stimuleren.

Belangrijk om in het achterhoofd te houden, is de wisselwerking tussen de diverse probleemgebieden (kinderarbeid, educatie, werkeloosheid, armoede, genderissues et cetera). De meeste problemen hangen samen met de andere problemen, bijvoorbeeld kinderarbeid komt voort uit armoede en verlaagt het educatieniveau. Gelijktijdige aanpak op de verschillende probleemgebieden biedt de meeste kansen voor de verdere ontwikkeling van Turkije.

<< intro
<< home toolkit

Tips
‘Partnership for Development with the Business Sector Project’
Dit project is opgezet met als doel om samen met UNDP en bedrijven te werken aan de verdere ontwikkeling van Turkije. Door op de hoogte te blijven van de activiteiten van dit project kunt u als maatschappelijk betrokken ondernemer ideeën opdoen en ervaringen uitwisselen of betrokken raken bij regionale samenwerkingsverbanden.

Lokale gemeenschap
Onderzoek eens of uw onderneming een bijdrage kan leveren aan de lokale gemeenschap in de plaats waar uw dochteronderneming of de onderneming van uw zakenpartner is gevestigd. Soms kan met een beperkte inspanning een voor de buurt belangrijke activiteit worden ondersteund.

Links
United Nations Development Programme
Voor een overzicht van de millenniumdoelstellingen

<< introductie maatschappelijk betrokken ondernemen
<< home toolkit